کلید واژه: عدل، قسط، امام علی علیه‌السلام، عدالت اجتماعی، عدالت سیاسی، عدالت اقتصادی، عدالت قضایی.
پیشگفتار
عدالت برای آدمی نه تنها نیازی مهم، بلکه خصلتی فطری و آرمانی و همیشگی بوده است. این امر همواره از مهم‌ترین دغدغه‌های بشر بوده است و تحقق و استقرار آن، خواست دائمی انسان‌ها در تمام دوره‌های تاریخی بوده و هست.
عدالت یعنی رعایت حقوق و رساندن هر ذی حقی به حق و حقوقش، به همین دلیل است که اجرای آن از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار است تا جایی‌که خداوند آن‌را هدف بعثت انبیاء قرار داده استکه به این واسطه مردم را به گونه‌ای بسازند تا خود آن‌ها مجری قسط و عدل قرار‌گیرند و حقوق یکدیگر را بپردازند و به این وسلیه از تضییع حق ضعیفان و سایر افراد ممانعت شود.
ائمه اطهار علیهم السلام نیز عدالت را برای احقاق حق امری ضروری می‌دانستند و تأکید آن‌ها برای اعطای حق به صاحبان آن را می‌توان، دلیل عمده اهمیّت آنان به عدالت در اسلام در نظر گرفت.
مولای متقیان امیرالمؤمنین علیه‌السلام که خود مظهر و الگوی کامل عدالت است، همواره در کلام خویش به برقراری این امر مهم تأکید می‌نمود و از کارگزاران و فرمانده‌های حکومتی خویش می‌خواست که اجرای عدل وداد را در اداره امور، به عنوان یک اصل قرار دهند.
اجرای عدل و قسط در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، قضایی، فرهنگی و … دربردارنده آثار مثبت و سازنده‌ای می‌باشد که همواره امام علی علیه‌السلام در خلال تبیین موضوع عدالت و تشویق کارگزاران خویش به رعایت آن، به این آثار اشاره می‌نماید تا به این واسطه نه تنها کارگزاران بلکه سایر مردم با این آثار آشنا گردند و برای اصلاح و آبادانی جامعه و هم‌چنین پیشرفت آن، به عدل و داد عمل نمایند.
از آن‌جا که احادیث امام علی علیه‌السلام فقط مختص مردمی که در زمان حیات این بزرگوار زندگی می‌کردند نمی‌باشد، مردم همه‌ی قرون از مخاطبان آن هستندو از این رو می‌بایست این مردم به ویژه زمامداران و سیاستمداران به این احادیث جامه عمل بپوشانند. برای این‌کار لازم است که ابتدا مردم با احادیثی که راجع به عدالت و پیامد آن است، آشنا گردند و آن‌را درک نمایند امّا درک و فهم این احادیث برای اکثر مردم که با علوم دینی آشنایی ندارند، دشوار است به همین خاطر محقّقان و اندیشمندان اسلامی موظّفند که این احادیث را مورد بررسی قرار دهند و به تبیین و توضیح آن بپردازند تا به این وسیله سایر مردم با موضوع عدالت و آثار آن آشنا گردند.
در پژوهش حاضر به بررسی آثار اقامه عدل و قسط در احادیثی از امام علی علیه السلام که در کتب حدیثی نهج‌البلاغه، غررالحکم و دررالکلم، بحارالانوار، کافی و… نقل شده‌است، پرداخته شده. و با استفاده از شروح نهج البلاغه، شرح غررالحکم و سایر کتب مربوطه، این احادیث شرح داده شده.
با تقدیر و تشکر از
اساتید محترم گروه علوم قرآن و حدیث به ویژه
جناب آقای دکتر محمد حسین بیات که زحمت راهنمایی این رساله را بر عهده گرفتند.
و جناب آقای دکتر محمد شعبان پور که زحمت مشاوره این رساله را متقبل شدند.
فهرست مطالب
کلّیات و طرح تحقیق
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 1
بیان مساله ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
اهمّیت موضوع ……………………………………………………………………………………………………………………………………….2
سوال اصلی …………………………………………………………………………………………………………………………………………….3
سوالات فرعی …………………………………………………………………………………………………………………………………………3
فرضیه ها ………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 3
پیشینه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………4
روش تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………………………. 5
فصل اوّل: مفهوم شناسی
1-1. معنای اقامه…………………………………………………………………………………………………………………………………. 7
2-1. معنای لغوی عدل……………………………………………………………………………………………………………………….. 7
3-1. معنای اصطلاحی عدل………………………………………………………………………………………………………………… 8
1-3-1. اعتدال …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 8
2-3-1.رعایت استحقاق ها (اعطاء کل ذی حق حقه) …………………………………………………………………. 8
3-3-1.تساوی و رفع تبعیض ………………………………………………………………………………………………………… 9
4-1. مفهوم عدالت از منظر امام علی علیه‌السلام …………………………………………………………………………….. 10
1-4-1. قرار دادن و قرار یافتن هرچیز در جای خودش……………………………………………………………. 10
2-4-1. انصاف و داد…………………………………………………………………………………………………………………….. 11
3-4-1. مساوات………………………………………………………………………………………………………………………….. 11
4-4-1. رعایت حقوق و رساندن هر ذی حقی به حقش…………………………………………………………….. 13
5-4-1. اعتدال و میانه روی………………………………………………………………………………………………………… 14
6-4-1. فهم عمیق، نیکو داورى کردن و… ………………………………………………………………………………… 15
7-4-1. عدم اتهام به خداوند……………………………………………………………………………………………………….. 16
5-1. معنای لغوی قسط…………………………………………………………………………………………………………………….. 16
6-1. معنای اصطلاحی قسط………………………………………………………………………………………………………………17
7-1. تفاوت عدل و قسط…………………………………………………………………………………………………………………….17
8-1. انواع عدالت……………………………………………………………………………………………………………………………….. 19
1-8-1. تعریف عدالت فردی………………………………………………………………………………………………………….20
2-8-1. تعریف عدالت اجتماعی…………………………………………………………………………………………………….20
9-1. انواع عدالت اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………….. 23
1-9-1. تعریف عدالت سیاسی…………………………………………………………………………………………………….. 23
2-9-1. تعریف عدالت اقتصادی…………………………………………………………………………………………………… 24
3-9-1. تعریف عدالت قضایی……………………………………………………………………………………………………… 25
فصل دوّم: قلمرو عدالت اجتماعی
1-2. حوزه عدالت اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………. 28
2-2. مصادیق اجرای عدالت اجتماعی ………………………………………………………………………………………………. 28
1-2-2. برپایی حق……………………………………………………………………………………………………………………………. 28
2-2-2. برقراری مساوات…………………………………………………………………………………………………………………… 30
3-2-2. توجه یکسان به مردم ……………………………………………………………………………………………………… 32
4-2-2. مبارزه با تبعیض……………………………………………………………………………………………………………… 32
5-2-2. مبارزه با فساد اقتصادی………………………………………………………………………………………………….. 34
6-2-2. بازگرداندن حقوق غصب شده …………………………………………………………………………………………37
7-2-2. نظارت بر فعالیت‌های اقتصادی………………………………………………………………………………………. 38
8-2-2.توجه به یتیمان و عدم تصرف اموال آنان ……………………………………………………………………….. 39
9-2-2. ظلم نکردن به مردم ……………………………………………………………………………………………………….. 40
10-2-2. توجه به نیازمندان ……………………………………………………………………………………………………….. 41
11-2-2. یاری مظلومان ……………………………………………………………………………………………………………… 43
12-2-2. مراعات حقوق ضعیفان ………………………………………………………………………………………………… 43
13-2-2. اصلاح نظام سیاسی ……………………………………………………………………………………………………… 44
14-2-2. تخفیف در مالیات ………………………………………………………………………………………………………… 46
فصل سوم: آثار اجتماعی عدالت سیاسى
1-3. عدالت سیاسی از منظر امام علی علیه‌السلام …………………………………………………………………………… 49
2-3. آثار اجتماعی عدالت سیاسی ……………………………………………………………………………………………………. 50
1-2-3. ایجاد امنیت سیاسی ………………………………………………………………………………………………………. 50
2-2-3. شکست دشمن ……………………………………………………………………………………………………………… 53
3-2-3. اجراى احکام و حدود شرعى ……………………………………………………………………………………………54
4-2-3. خشنودى مردم……………………………………………………………………………………………………………….. 55
5-2-3. ایجاد الفت و پیوند میان انسان‏ها …………………………………………………………………………………… 57
6-2-3. پایداری در دوستی و برادری………………………………………………………………………………………….. 61
7-2-3. ناامیدى دشمن در دستیابى به آرزوهایش…………………………………………………………………….. 62
8-2-3.دوام و پایداری حکومت…………………………………………………………………………………………………… 63
9-2-3. ایجاد حیات …………………………………………………………………………………………………………………….. 65
10-2-3. رعایت حقوق مردم ………………………………………………………………………………………………………… 67

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

11-2-3.پرهیز از تبعیض ……………………………………………………………………………………………………………. 68
12-2-3. شایسته سالاری …………………………………………………………………………………………………………… 71
13-2-3. اصلاح جامعه و روزگار …………………………………………………………………………………………………. 74
14-2-3. امیدوارى مردم …………………………………………………………………………………………………………….. 76
15-2-3. ارزش‌مندی حکومت …………………………………………………………………………………………………….. 77
16-2-3. جلوگیرى از شورش هاى مردمى…………………………………………………………………………………. 78
17-2-3. قوام جامعه…………………………………………………………………………………………………………………… 80
18-2-3. انتظام امور …………………………………………………………………………………………………………………….81
19-2-3. اداشدن حقوق متقابل رهبر و مردم…………………………………………………………………………….. 83
20-2-3. مدیریت صحیح ……………………………………………………………………………………………………………. 85
21-2-3. استوارى در بردبارى …………………………………………………………………………………………………….. 87
22-2-3. حفظ دین و مرزهای مسلمانان……………………………………………………………………………………. 88
23-2-3. شرکت مردم در همه امور مربوط به حاکمیت و اعتماد آنان به حاکمیت………………….. 88
24-2-3. عزّت مندی ………………………………………………………………………………………………………………….. 91
فصل چهارم: آثار اجتماعی عدالت اقتصادی
1-4. عدالت اقتصادی از منظر امام علی علیه‌السلام…………………………………………………………………………. 93
2-4. آثار اجتماعی عدالت اقتصادی …………………………………………………………………………………………………. 95
1-2-4. کاهش فقر و فاصله طبقاتی بین مردم یک جامعه ……………………………………………………………… 95
1-1-2-4. آثار فقر در نگاه امام علی علیه‌السلام ……………………………………………………………………… 98
2-2-4. گشایش و توسعه ……………………………………………………………………………………………………………… 99
3-2-4. اصلاح و آبادانى شهرها ………………………………………………………………………………………………… 100
4-2-4. کمک به ستمدیده ……………………………………………………………………………………………………….. 102
5-2-4. امنیت اقتصادی……………………………………………………………………………………………………………. 105
6-2-4. تساوی در توزیع امکانات برای نقاط مختلف کشور…………………………………………………….. 107
7-2-4. تعادل اجتماعی……………………………………………………………………………………………………………. 108
8-2-4. اصلاح مردم ………………………………………………………………………………………………………………….. 109
9-2-4. حفاظت از بیت المال و تقسیم عادلانه آن بین مردم جامعه ……………………………………… 110
10-2-4. رسیدگی به امور طبقه فرودست جامعه ……………………………………………………………………. 114
11-2-4. افزایش برکات ……………………………………………………………………………………………………………. 116
12-2-4.تأمین رفاه همه اقشار جامعه ……………………………………………………………………………………… 118
13-2-4. قوام اجتماعی جامعه …………………………………………………………………………………………………. 120
14-2-4. حفظ کرامت و انسانیت …………………………………………………………………………………………….. 122
15-2-4. آرامش و سعادت مردم………………………………………………………………………………………………. 124
16-2-4. بازگرداندن حقوق غصب شده ……………………………………………………………………………………. 126
فصل پنجم: آثار اجتماعی عدالت قضایی
1-5. عدالت قضایی از منظر امام علی علیه‌السلام………………………………………………………………………….. 129
2-5. آثار اجتماعی عدالت قضایی ……………………………………………………………………………………………………131
1-2-5. پرداخت حقوق هرکس مطابق با عمل وی ………………………………………………………………….. 131
2-2-5. برابری طرفین دعوا در قضاوت ……………………………………………………………………………………. 132
3-2-5.برپایی حق و تساوی در رعایت حقوق مردم ……………………………………………………………….. 134
4-2-5.عدم طمع نزدیکان قاضی و امیدواری سایرین به عدالت وی ………………………………………. 138
5-2-5. ایجاد امنیت اجتماعى ………………………………………………………………………………………………….. 139
6-2-5. عدم زورگویی و درازدستی یکی از طرفین دعوا بر دیگری …………………………………………. 141
7-2-5. سعادت و آرامش ………………………………………………………………………………………………………….. 141
8-2-5. حمایت از حقوق مردم و صاحبان حق………………………………………………………………………… 143
9-2-5. مهلت دادن به کسی که شاهد غایبی دارد در مجلس قضاوت……………………………………. 145
10-2-5. پرهیز از قضاوت با ظن و گمان…………………………………………………………………………………. 145
نتیجه گیری ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 148
فهرست منابع و مآخذ …………………………………………………………………………………………………………………….. 151
کلّیات و طرح تحقیق
مقدمه
بیان مساله
عدالت به‌عنوان یک اصل فطری، در نظام تکوین و تشریع نهاده شده است و مهم‌ترین خواسته‌ی انسان‌ها در طول تاریخ بوده است. طبق بیان امیرمؤمنان علی علیه‌السلام، عدل قرار دادن هر چیز در جای خود است. در نظام تکوین، این اصل در خلقت عالم قرار دارد، چنان‌چه پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) می‌فرماید: «بالعدل قامت السموات والارض» (فیض کاشانی، 1415ق: ج‏5، 107). این مفهوم که در جان آدمی ریشه‌ دارد، در زندگی اجتماعی نیز به اندازه‌ای با اهمیت است که خداوند به آن دستور داده است، به‌گونه‌ای ‌که هدف از فرستادن انبیا و اولیاء و کتاب‌ها و شریعت‌ها، همه برای دست‌یابی به این امر بوده است. بنابراین، در صورتی که زوایا و مصادیق حقیقیاین مسئله روشن شود، جامعه به سوی کمال و سعادت رهنمون می‌شود و عدالت به‌عنوان واسطه و دلیل، راه سعادت بشری را هموار می‌سازد. تحقق این مسئله مهم در اجتماع، با توزیع مناسب قدرت سیاسی و ثروت و اعطای حق هرکس در شأن و توان او امکان‌پذیر است و ابزارهایی هم‌چون حکومت، حاکم، کارگزاران و خواص (علما، عباد، تجار، ملوک) می‌توانند با عمل به دستورات دین و وظیفه‌شناسی، زمینه ایجاد عدالت اجتماعی را فراهم آورند.
اجرای عدل و قسط در بردارنده آثار فردی و اجتماعی می‌باشد، در این پژوهش سعی بر آن است که آثار اجتماعی عدالت در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و قضایی با توجه به احادیث امام علی علیه‌السلام ذکر شود و مورد بررسی قرار گیرد.
پژوهش حاضر با نگاه متمرکز به کتب حدیثی نهج‌البلاغه، غررالحکم و دررالکلم، بحارالانوار، کافی و… ، و هم‌چنین شروح نهج البلاغه، شرح غررالحکم و سایر کتب مربوطه نوشته شده است.

اهمّیت موضوع
بشر از دیر زمان به ضرورت و اهمیّت اصل عدالت اجتماعی پى برده و آن‌را مایه خوشبختى، نیک زیستى و آرامش خود دانسته است. علاوه براین اجرای عدالت اثرات مثبتی را از خود در جامعه بر جای می‌گذارد که موجب رفاه حال مردمی که در آن جامعه زندگی می‌کنند، می‌گردد. به همین دلیل است که اجرای عدالت از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار است. پیامبرگرامى در رابطه با اهمیت عدالت مى‌فرماید:«عدل ساعه خیر من عباده سبعین سنه قیام لیلها و صیام نهارها: یک ساعت عدالت گسترى بهتر است از هفتاد سال عبادت است که روزهایش را روزه بگیرد و شب‌هایش را نماز بخواند.» (مجلسى، 1403ق: ج75، 352)
امام علی علیه‌السلام که خود مظهر عدالت هستند در مقام تبیین ارزش و جایگاه عدالت نسبت به دیگر ارزش‌های دینی می‌فرماید: «وَ مَا أَعْمَالُ اَلْبِرِّ کُلُّهَا وَ اَلْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ عِنْدَ اَلْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیِ عَنْ اَلْمُنْکَرِ إِلاَّ کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ وَ إِنَّ اَلْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَلنَّهْیَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ لاَ یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لاَ یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ: تمام کارهای نیکو و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر چونان قطره‌ای بر دریای موّاج پهناور است و همانا امر به معروف و نهی از منکر نه اجلی را نزدیک می‌کنند و نه از مقدار روزی می‌کاهند. از همه این‌ها برتر، سخن عدلی است در پیش روی حاکمی ستمکار.» (نهج‌البلاغه، حکمت374، ص542)
آن حضرت در نامه‌اش به مالک‌اشتر درباره لزوم رعایت عدالت می‌فرماید: «أَنْصِفِ اَللَّهَ وَ أَنْصِفِ اَلنَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ وَ مِنْ خَاصَّهِ أَهْلِکَ وَ مَنْ لَکَ فِیهِ هَوًى مِنْ رَعِیَّتِکَ فَإِنَّکَ إِلاَّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ وَ مَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اَللَّهِ کَانَ اَللَّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ: با خدا و مردم و با خویشان نزدیک و افرادی از رعیت خود که آنانرا دوست داری انصاف را رعایت کن که اگر چنین نکنی، ستم روا داشته‌ای و کسی که به بندگان خدا ستم روا دارد خدا به جای بندگانش دشمن او خواهد بود.» (نهج‌البلاغه، نامه53، ص428)
علاوه بر احادیثی که از ائمه اطهار در مورد اهمیّت عدالت روایت شده است، آیاتی از قرآن کریم نیز بر اهمیّت عدالت و قسط تأکید می‌نماید، چنان‌چه خداوند متعال می‌فرماید: «اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى‏ وَ اتَّقُوا اللَّه‏ (مائده/8): عدالت کنید، که به پرهیزگارى نزدیکتر است!»
از نظر قرآن کریم اهمیّت عدالت به حدّى است که خداوند متعال آن‌را به عنوان یکى از اصلى‌ترین اهداف رسالت انبیاء دانسته و مى‌فرماید: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ (حدید/25): ما رسولان خود را همراه معجزات روشن فرستادیم و با آن‌ها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند».و در آیه 47 سوره مبارکه یونس نیز می‌فرماید: «وَ لِکُلِّ أُمَّهٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ: براى هرامّتى، رسولى است هنگامى که رسول‌شان به سوى آنان بیاید، به عدالت در میان آن‌ها داورى مى‏شود و ستمى به آن‌ها نخواهدشد!»
با توجه به آن‌چه در احادیث و آیات قرآن کریم در مورد اهمیّت فوق العاده عدالتذکر شد می‌توان گفت آشنایی با آثار عدالت می‌تواند مشوّقی برای عمل به آن و اجرای آن در حکومت‌ها و سایر جوامع انسانی توسط زمامداران و سایر افراد می‌باشد.
سوال اصلی
آثار اجتماعی عدالت از نظر امام علی علیه‌السلام چیست؟
سوالات فرعی
1. عدل و قسط از منظر امام علی علیه السلام به چه معناست؟
2. از منظر امام علی علیه السلام،عدالت اجتماعی در زمینه سیاسیچه آثاری دارد؟
3. از منظر امام علی علیه السلام، عدالت اجتماعی در زمینه اقتصادیچه آثاری دارد؟
4. از منظر امام علی علیه السلام، عدالت اجتماعی در زمینه قضایی چه آثاری دارد؟
فرضیه ها
1. اجرای عدالت می‌تواند یک جامعه آرمانی بسازد و مصالح و منافع فردی و اجتماعی مردم را به بهترین وجه تأمین نماید.
2. عدل یعنی نفی هر گونه تبعیض و رعایت استحقاق‌ها و قسط به معنای عدل و داد و رعایت حقوق دیگران می باشد.
3. عدالت اجتماعی در زمینه سیاسی، موجب استقرار نظم و امنیت در جامعه می‌گردد.
4. عدالت اجتماعیدر زمینه اقتصادی، موجب بهره‌مندی یکسان از بیت‌المال و سایر امکانات عمومی جامعه برای مردم می‌گردد.
5. عدالت اجتماعی در زمینه قضایی، موجب آرامش و امنیت مردم و حفظ حقوق آنان می‌گردد.

پیشینه
از نظر شهید مطهری ریشه اصلی طرح‌های علمی و عملی مسأله عدل در جامعه اسلامی، در درجه اول باید در خود قرآن جستجو کرد که بذر این اندیشه را در دل‌ها کاشت و آبیاری کرد و دغدغه آن‌را چه از نظر فکری و فلسفی و چه از نظر علمی و اجتماعی در روح‌ها ایجاد کرد و این قرآن است که مسأله عدل و ظلم را در چهره‌های گوناگون: عدل تکوینی، عدل تشریعی، عدل اخلاقی، عدل اجتماعی طرح کرد.
بعد از قرآن کریم، ائمه اطهارعلیهم‌السلام به ویژه امیرالمؤمنین امام علی علیه‌السلام که خود مصداقی از عدالت می‌باشد در روایات خود به موضوع عدل و قسط پرداخته اند. و این امر زمینه‌ای را پدید آورد که کتاب‌ها و مقالاتی نگارش گردد و در آن به بررسی موضوع عدالت در این روایات پرداخته شود.
تا کنون کتاب‌ها، مقالات و پایان نامه‌های زیادی در مورد موضوع عدالت و قسط از منظر امام علی علیه‌السلام به نگارش درآمده است، البته از میان آثاری که در رابطه با عدالت امام علی علیه‌السلام نوشته شده، هیچ یک به طور مجزا آثار اجتماعی عدالت را در سخنان امام علی علیه‌السلام مورد بررسی قرار نداده است، و در آن‌ها به طور اجمال به این موضوع اشاره شده است. برخی از این کتب و مقالات عبارتند از:
احمدی، علی اصغر، عدالت اجتماعی در نهج البلاغه، زمینه ها، موانع و دستاوردها، معرفت(علمی، ترویجی)، ش171، اسفند1390
قزوینی،عبدالکریم ابنمحمدیحیی، بقاء وزوال دولت در کلمات سیاسی امیرمؤمنان(علیه‌السلام)، به کوشش رسول جعفریان، قم: انتشارات کتاب‌خانه آیت‌الله العظمی مرعشی‌نجفی، 1371ش
لنکرانی، آیت الله محمد فاضل، آیین کشورداری از دیدگاه امام علی علیه السلام، تقریر و تنظیم: حسین کریمی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم، 1373ش.
دلشاد تهرانی، مصطفی، تراز حیات: ساختارشناسی عدالت در نهج البلاغه، تهران: انتشارات دریا، چاپ اوّل، 1390ش.
علیخانی، علی اکبر، توسعه سیاسی از دیدگاه امام علی(ع)، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر، چ دوم، 1381ش.
مطهری، مرتضی، عدل الهی، تهران: صدرا، بى‌تا
نیکو برش راد، فرزانه، حکومت و عدالت اجتماعی در دوران امام علی علیه السلام، تهران: نغمه نو اندیش، 1386ش
روش تحقیق
شیوه کار در پژوهش حاضر به صورت توصیفی- تحلیلی بوده، روش و ابزار گردآوری اطلاعات آن به صورت کتابخانه‌ای و فیش برداری می‌باشد. به این شیوه که پس از جمع‌آوری داده‌های لازم از بین احادیث امام علی علیه‌السلام، به دسته بندی و بررسی و توضیح و تحلیل آن‌ها پرداخته شده است.

فصل اوّل: مفهوم شناسی

1-1. معنای اقامه
اقامه را بر پا کردن و نیز ادامه شى‏ء گفته‏اند در قاموس گفته شده: «اقام الشّى‏ء اقامه: ادامه و اقام فلانا: ضدّ اجلسه» (قرشی، 1412ق: ج6، 48)
منظور از اقامه قسط و عدل، برپایی، برقراری و یا اجرای قسط و عدل می‌باشد.
2-1. معنای لغوی عدل
عدل در لغت به معنای راستی، درستی، دادگری، میانه‌روی، مساوات، استقامت، حکم به حق، برابری و قرار دادن هر چیز در جای خود آمده است. (فراهیدی، 1410ق: ج2، 39)
در نگاه راغب، عدل به معنای تساوی و برابری است؛ «عدل: العداله و المعادله یقتضی معنی المساواه: عدل، عدالت و معادله، الفاظی هستند که مفهوم مساوات را اقتضا دارند.» این کلمات به اعتبار برابری دو چیز به کار برده می شود. و عدل- به فتحه عین-، و عدل- به کسره عین- از نظر معنا نزدیک به هم هستند، چیزى که هست عدل- به فتحه عین- در جایى استعمال مى‏شود که با بصر و حس دیده مى‏شود، مانند عدل شدن این کفه ترازو با آن کفه‏اش یا این لنگه بار با آن لنگه‏اش، یا این عدد از گردو با آن عددش، یا این مقدار گندم با مقدارى دیگر از آن، پس بنا بر این مى‏توان گفت عدل به معناى تقسیط و تقسیم به طور مساوى است. (راغب اصفهانی، 1412ق: 551)

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

در معجم الوسیط در رابطه با معنای عدل این‌چنین آمده: «العدل: الانصاف و هو اعطاء المرء ماله و اخذ ما علیه»،عدل یعنی انصاف و این‌که به هر فرد آن‌چه اختصاص به او دارد بدهی و ازاو هر آن‌چه که باید گرفت بگیری. (مصطفی ابراهیم، 1400ق: ج2، 594)
عدل حالتی است بین افراط و تفریط، به گونه‌ای که در این حد وسط، زیادت یا نقصانی قرار نداشته و اعتدال کامل مراعات شده و به خاطر همین مفهوم است که از میانه‌روی، مساوات، ساز‌وارگی، و استقامت به «عدل» تعبیر گردیده. (مصطفوی، 1360ش: ج8، 55)
ابن منظور در کتاب خود در باب مفهوم عدل بیان می دارد «العدلُ ما قام فی النّفوس،انّه مستقیم و هو ضدّ الجور؛ و العدلُ الحکمُ بالحق» یعنی آن‌چه در نفوس انسانی مایه‌ی اعتدال و استقامت و انتظام می‌شود عدالت است و چنین انسانی مستقیم و راست و درست است. (ابن منظور، 1414ق، ج11، 433)
ابن‌فارس نیز در رابطه با معنای عدل می‌گوید: «ع ـ د ـ ل» دو معنای متضاد با هم دارد: 1. عدل به معنای برابری؛ 2. عدل که بر انحراف و کجی دلالت می‌کند؛ العدل من الناس: شخصی که روش مستقیم او مورد خشنودی مردم است و جمع آن، «عدول» است. عَدل، ضد جور و ستم است. (ابن فارس قزوینی، 1422ق: ج4، 247)
به طور کلی عدل در لغت ضد جور و ستم است و به معنای مساوات، برابری و میانه‌روی می‌باشد.
3-1. معنای اصطلاحی عدل
1-3-1. اعتدال
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان در رابطه با معنای عدالت این‌چنین می‌نویسد: «إن العدل هو لزوم الوسط و الاجتناب عن جانبی الإفراط و التفریط فی الأمور و هو من قبیل التفسیر بلازم المعنى فإن حقیقه العدل هی إقامه المساواه و الموازنه بین الأمور بأن یعطى کل من السهم ما ینبغی أن یعطاه فیتساوى فی أن کلا منها واقع موضعه الذی یستحقه»، عدالت میانه‌روى و اجتناب از دو سوى افراط و تفریط در هر امرى است، و این در حقیقت معنا کردن کلمه است به لازمه معناى اصلى، زیرا معناى اصلى عدالت اقامه مساوات میان امور است به این‌که به هر امرى آنچه سزاوار است بدهى تا همه امور مساوى شود، و هر یک‏ در جاى واقعى خود که مستحق آن است قرار‌گیرد.(طباطبایی، 1417ق: ج‏12، 331)
2-3-1. رعایت استحقاق ها (اعطاء کل ذی حق حقه)
شهید مطهری چند معنی برای «عدالت» ذکر کرده است؛ از جمله: «عدالت عبارت است از این‌که آن استحقاق و حقی که هر بشری به موجب خلقت خودش و به موجب کار و فعالیت خودش به دست آورده است به او داده می‌شود.» (مطهری، بی‌تا (ب):259)
ملّاصدرا نیز در تعریف عدالت می‌نویسد: «عدل نه به معنای رعایت تساوی بین اشیاء، بلکه رعایت استحقاق‌هاست که اختلاف سطح در استحقاق کمال، تفاوت موجودات را به دنبال داشته است.» (مطهری، 1370ش: 80-81)
3-3-1. تساوی و رفع تبعیض
گاهی منظور از عدل و عدالت این‌ است که شخص هیچ نوع از تفاوت را میان دیگران در نظر نگیرد و در روابط خود، به همگان به دید یکسان بنگرد و از تبعیض بپرهیزد .وقتی می‌گویند فلانی عادل است، منظور این است که هیچ‌گونه تفاوتی میان افراد قائل نمی‌شود.البته باید به این نکته هم توجه کنیم که مراعات مساوات تنها در صورتی پسندیده و مطلوب می‌باشد که هیچ تفاوتی در شایستگی‌ها و استحقاق افراد نباشد. امّا اگر با مجموعه‌ای مواجه باشیم که از جهت شایستگی متفاوت‌اند، مراعات مساوات در میان آن‌ها نه تنها کار عادلانه نبوده، بلکه تضییع حق اعضای شایسته‌تر نیز می‌باشد. برای مثال، اگر معلّمی به قصد مراعات عدل و مساوات، به همه دانش آموزان خود نمره یکسانی بدهد، کاری عادلانه انجام نداده است. در نتیجه، باید به خاطر داشت که عدالت همواره ملازم با مساوات نیست .
شهید مطهری در رابطه با این معنا از عدالت می‌نویسد: «معنی عدالت و مساوات این است که ناهمواری و پستی و بلندی ها و بالا و پایین‌ها و تبعیض‌هایی که منشأش سنت‌ها و عادات و یا زور و ظلم است باید محو شود و از بین برود؛ و امّا آن اختلاف‌ها و تفاوت‌ها که منشأش لیاقت و استعداد و عمل و کار و فعالیت افراد است باید محفوظ بماند.» (مطهری، بی تا (الف): 143)
برخی نیز معتقد‌ند عدالت «اصلی است حقوقی و سیاسی که به موجب آن در همه امور اجتماعی با همه باید یکسان رفتار شود، مگر در آن‌جا که برای رفتار استثنایی در مورد برخی افراد و گروه‌ها دلایل کافی و خاص وجود داشته باشد.» (آشوری، ۱۳۷۳ش:۶۰)
عدالت، میانه زیاده‌روی و کوتاهی است و به معنی آن است که در امور زیادی و کمی نباشد… عدالت یا در اندیشه و افکار است به این معنی که از انحراف و سستی به دور بوده و مطابق حق و راستی باشد؛ همان‌گونه که خداوند در قرآن دستور داده است: «وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْل(نساء/58): و آن‌گاه که میان مردم حکم می‌کنید به عدالت داوری کنید.»‏ یا در صفات انسانی است؛یعنی اخلاق درونی میانه باشد و هیچ تندروی و کندروی در آن نباشد… و یا در حوزه‌ی اعمال است که شامل گفتار و تکالیف فردی وکارهای اجتماعی می شود…چنان‌چه خدای متعال در قرآن فرموده:«وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبى(انعام/152): وآن‌گاه که سخن می گویید به عدالت بگویید اگرچه خویشاوند باشد» و باید دانست که موضوع عدالت از مهم‌ترین موضوعات است… و هر کار نیک و خلق و خوی پسندیده به آن باز می‌گردد… و عدالت همان چیزی است که در هر مورد و هر جایی خواسته شده است. (مصطفوی، 1360ش:ج8، 55- 59)
با توجه به موارد استعمال واژه عدل و تعابیر و معانی گوناگونی که در کتب لغت ذکر شده‌است، جامع‌ترین و کامل‌ترین معنا را می‌توان در بیان امام علی علیه‌السلام که الگوی کامل عدالت است، یافت. حضرت علیه السلام در حکمت 437 نهج‌البلاغه می فرماید: «اَلْعَدْلُ یَضَعُ اَلْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا: عدالت قرار‌دادن هر‌چیز در جای خود است.»، مبنای این سخن حکیمانه این‌که در جهان تکوینی و تشریعی، هر چیزی جایگاه وموقعیت مناسب و درخور خودش را  دارد و عدالت یعنی این تناسب رعایت شود و هر چیز در جای مناسب خودش قرار گیرد. که این معنا، جامع‌ترین معنای عدل است و معانی پیشین را نیز در ‌بر می‌گیرد.

4-1. مفهوم عدالت از منظر امام علی علیه‌السلام
حضرت على علیه‌السلام عدالت را به چند معنا به کار برده‌است که به قرار ذیل مى‌باشد: 
1-4-1. قرار دادن و استقرار یافتن هرچیز در جای خودش

عدالت امور را در موضع و جایگاه خاص خویش قرار مى‌دهد؛ یعنى عدالت وقتى محقق مى‌شود که هرچیز سرجاى خودش باشد. این مفهوم از عدالت ، بدین معناست که هر چیز و هرکس، در هر حوزه و جایگاهی، آن‌جا قرار گیرد که بایسته و شایسته آن است، چنان‌که امام علی علیه‌السلام در این‌باره می‌فرماید: «اَلْعَدْلُ یَضَعُ اَلْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا: عدالت هر‌چیز را در جاى خود قرار مى‏دهد.» (نهج‌البلاغه، حکمت 437، ص553)
پاسداشت این مفهوم از عدالت، هرچیز را به سامان می‌آورد، و خیانت در آن، همه چیز را به نابسامانی می‌کشاند.این مفهوم در همه امور روان است، که هرکجا پاس داشته شود، عدالت معنا یافته، و هرکجا ناروایی صورت گیرد، ستم پدید آمده است.

2-4-1. انصاف و داد
حضرت على علیه‌السلام در قسمتى از بیانات خود، عدل را به معناى انصاف دانسته و مى‌فرماید: «الْعَدْلُ الاْنْصَافُ: عدل عبارت است از انصاف.» (نهج‌البلاغه، حکمت231، ص509)
انصاف به معناى میانه‌روى است؛ یعنى کارى عادلانه است که افراط و تفریط در آن وجود نداشته باشد. انصاف مصدر عربى به معناى داد دادن، عدل و داد کردن، راستى کردن، به نیمه رساندن، نیمهچیزى گرفتن و میانه‌روى است. (عمید، 1361ش:ج1، 249).
«انصاف» در معامله یعنى به عدالت داد و ستد کردن به طوری که در سود و زیان برابر خریدار بهره‏‌مند شود (به نسبتى سود ببرد که در خریدن جنس از دیگرى سود داده است یا زیان برابر). (راغب اصفهانى، 1412ق:810)
«انصاف» در روابط و مناسبات اجتماعی و امور سیاسی و اداری به مفهوم نصف کردن سود و زیان میان خود و دیگران و پاس داشتن « داد» و حفظ حقوق دیگران همانند حفظ حقوق خود، و در مقام داوری حقوق طرفین را یکسان و برابر رعایت کردن است. بنابراین انصاف، بدین معناست که هرکس حقوق دیگران را رعایت کند و آن‌را چون حقوق خود بداند و به دیگران ستم نکند.
3-4-1. مساوات
عدالت درآن‌جا که سخن از حقوق عمومی و قرار گرفتن در برابر قانون و بهره‌مندی از فرصت‌های اجتماعی، سیاسی، و اقتصادی است، به مفهوم مساوات و برابری می‌باشد؛ و آن‌جا که سخن از حقوق شخصی و مراتب و ملاحظه توانمندی‌های گوناگون است، به مفهوم تفاوت و تناسب حق‌ها است.
چنان‌که امام علی علیه‌السلام در نامه خود به اسود بن قطبه، سردار سپاه حلوان، فرمود:«فَلْیَکُنْ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَکَ فِی الْحَقِّ سَوَاءً فَإِنَّهُ لَیْسَ فِی الْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ الْعَدْلِ: پس باید کار مردم در آن‌چه حق است، نزد تو یکسان باشد، که ستم را با عدل عوض ندهند.» (نهج‌البلاغه، نامه59، ص449)
هم‌چنین ایشان در نامه 27 نهج‌البلاغه به محمدبن ابی بکر، هنگامی که وی را به حکومت مصر منصوب کرد می‌فرماید: «وَآسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَحْظَهِ وَ النَّظْرَهِ حَتّی لاَیَطْمَعَالْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ لَهُمْ وَ لاَیَیْأسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیْهِمْ: در نگاه‌هایت و در نیم نگاه و خیره شدن به مردم، به تساوى رفتار کن تا بزرگان در ستم کارى تو طمع نکنند، و ناتوان ها در عدالت تو مأیوس نگردند.»

دسته بندی : پایان نامه

دیدگاهتان را بنویسید