ج) موضوع داستانهای قرآن………………………………………………………………………………………….47
داستان و اساطیر………………………………………………………………………………………………………….48
داستان و تاریخ……………………………………………………………………………………………………………55
تاریخ در لغت و اصطلاح……………………………………………………………………………………………….56
تفاوت قصص قرآنی و گزارش تاریخی…………………………………………………………………………….57
الف) ناقلان اخبار………………………………………………………………………………………………………..57
ب) کیفیت طرح وقایع…………………………………………………………………………………………………..58
تفاوت داستانهای قرآن و رمانهای تاریخی……………………………………………………………………..58
فصل سوم: عناصر داستانی قرآن کریم
مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………..61
گفتار اول: داستانهای موجود در سور قرآن………………………………………………………………………62
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..62
گفتار دوم: افتتاحیه و اختتامیه………………………………………………………………………………………..70
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..70
شیوههای افتتاح در داستانهای قرآن……………………………………………………………………………….71
اختتامیه در داستانهای قرآن………………………………………………………………………………………….75
گفتار سوم: پیرنگ………………………………………………………………………………………………………81
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..81
تعریف پیرنگ……………………………………………………………………………………………………………..81
بررسی عنصر پیرنگ در داستانهای اصحاب کهف، یوسف و گاو بنی اسرائی…………………………….83
گفتار چهارم: شخصیت………………………………………………………………………………………………….90
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………..90
تعریف شخصیت………………………………………………………………………………………………………….90
تصویر کلی شخصیتهای قرآن……………………………………………………………………………………….91
شخصیت و شخصیتپردازی در قرآن……………………………………………………………………………….92
1) شیوهی مستقیم…………………………………………………………………………………………………92
2) توصیف غیر مستقیم………………………………………………………………………………………….94
عمل داستانی………………………………………………………………………………………………..94
گفتارها و مکالمهها………………………………………………………………………………………..95
محیط…………………………………………………………………………………………………………95
توصیف مشخصات بیرونی………………………………………………………………………………..95
انواع شخصیت در داستانهای قرآن………………………………………………………………………………….96
1) شخصیتهای پویا…………………………………………………………………………………………….97
2) شخصیتهای ایستا (باثبات)……………………………………………………………………………….97
کشمکش نمایشگر شخصیت……………………………………………………………………………99
3) شخصیتهای اصلی و فرعی……………………………………………………………………………..101
4) شخصیتهای واسطه……………………………………………………………………………………….101
گفتار پنجم: زمان………………………………………………………………………………………………………104
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………104
زمان تاریخی در قصههای قرآن…………………………………………………………………………………….105
شیوهی نقل حوادث داستان از لحاظ زمانی………………………………………………………………………106
الف) رعایت تسلسل زمانی (زمان خطی)…………………………………………………………………………106
ب) شکسته شدن زمان خطی………………………………………………………………………………………..106
برخی واژههای حامل عنصر زمان در قرآن………………………………………………………………………108
زمان روایی در قصص قرآنی………………………………………………………………………………………..109
رابطه بین زمان روایی و زمان گاهشمارانه……………………………………………………………………….110
1) طول زمان روایت…………………………………………………………………………………………..111
2) نظم و ترتیب زمان روایت………………………………………………………………………………..113
3) بسامد یا تناوب زمان………………………………………………………………………………………114
گفتار ششم: صحنه و صحنهپردازی……………………………………………………………………………….116
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………116
صحنهپردازی در قرآن کریم…………………………………………………………………………………………117
1) توصیف مستقیم……………………………………………………………………………………………..117
2) توصیف به یاری گفتگو……………………………………………………………………………………118
3) توصیف آمیخته به نقل و گفتگو………………………………………………………………………..119
اجزای صحنه در داستانهای قرآن…………………………………………………………………………………120
1) محل جغرافیایی داستان……………………………………………………………………………………120
2) زمان یا عصر وقوع داستان……………………………………………………………………………….120
3) محیط کلی و عمومی شخصیتها……………………………………………………………………….121
4) پدیدههای طبیعی……………………………………………………………………………………………121
5) خصوصیات شخصیتها…………………………………………………………………………………..122
صحنهپردازی در پرتو تصویرگری………………………………………………………………………………….123
شیوههای تصویرگری قرآن در داستانها………………………………………………………………………….123
1) تصویرپردازی با حروف…………………………………………………………………………………..124
2) تصویرپردازی با کلمات……………………………………………………………………………………124
3) بهره جستن از فنون بلاغت……………………………………………………………………………….125
تشبیه…………………………………………………………………………………………………………..125
استعاره………………………………………………………………………………………………………125
کنایه…………………………………………………………………………………………………………126
4) تنوع در ارائهی صحنهها………………………………………………………………………………….126
انتقال از گذشته به حال…………………………………………………………………………………126
حذف………………………………………………………………………………………………………..127
گفتار هفتم: رخداد (حادثه)…………………………………………………………………………………………..128
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………128
انواع رخداد (حادثه) در داستانهای قرآن……………………………………………………………………….128
الف) حادثهی زاییدهی قضا و قدر………………………………………………………………………………….129
ب) حادثهی غیر عادی و اعجازگونه……………………………………………………………………………..129
ج) حادثهی عادی و طبیعی………………………………………………………………………………………….129
موقعیت حوادث در داستانهای قرآن……………………………………………………………………………..129
برخی ویژگیهای رخدادها در قصص قرآن……………………………………………………………………..130
الف) واقعی بودن رخدادها……………………………………………………………………………………………130
ب) کوتاهی جملاتِ بیانگرِ رخدا…………………………………………………………………………………..131
ج) وقوع پی در پی و بیوقفهی حوادث………………………………………………………………………….131
د) حذف برخی رخدادها……………………………………………………………………………………………..131
فصل چهارم: نتیجهگیری……………………………………………………………………………………………..133
سرآغاز……………………………………………………………………………………………………………………133
جمعبندی…………………………………………………………………………………………………………………133
نتیجهگیری……………………………………………………………………………………………………………….134
پیشنهادها و راهکارها…………………………………………………………………………………………………135
فهرست منابع…………………………………………………………………………………………………………….136
فصل اول:
کلیات
مقدمه
یکی از مؤلفههای قدرتمند سازندهی هر فرهنگ، داستان میباشد. بدون شک هیچیک از فرهنگهای بشری، خالی از عنصر داستانپردازی و قصهگویی نیست. شاید به طور قطع نتوان تاریخچهی پیدایش داستان را مشخص کرد اما «آنچه مسلم است از دوران کهن این یار، انیس خوب روز و شب آدمی بوده و زبان گویای افکار و عقاید، آداب و سنن، آرزوها و علایق و آنچه در نهانخانهی جان بشر جای داشته، گردیده است» (ملبوبی،1376، ص16).
اگر بخواهیم از کهنترین داستانها سخن بگوییم باید به تمدن مصر اشاره کنیم، چرا که «مجموعهای از قصههایی که تاریخ آن به حدود چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح میرسد، از فرهنگ و تمدن مصری باقی مانده است» (میرصادقی،1390، ص32).
«بعد از قصههای مصری، ادبیات آشوری– بابلی از جمله منظومهی حماسی گیلگمش قدیم ترین قصهی به جا مانده است که قدمت آن به حدود دو هزار سال پیش از میلاد مسیح میرسد» (میرصادقی، 1390).
از دیگر داستانهای کهن به جا مانده میتوان به حماسههایی اشاره نمود که هومر آن را شش قرن پیش از میلاد مسیح سروده است.
آنچه در بالا بدان اشاره شد تنها بخش کوچکی از سرگذشت پر فراز و نشیب داستانگویی و داستاننویسی است و شاید شایستهتر آن باشد که با فورستر همداستان شویم و عمر داستانگویی را به دورهی غارنشینی انسانهای اولیه برگردانیم، آنهایی که « شبها هنگام خوردن گوشت شکار، وقایع روزانه را برای هم تعریف میکردهاند» (فورستر، ترجمهی یونسی، 1369، ص32).
داستانها همواره در بستر رودخانهی جاری فرهنگها نقشهای متفاوتی را به دوش کشیدهاند. گاه وظیفهی سرگرم کردن را بر عهده داشتهاند، گاه به عنوان رسانهای توانمند در انتقال مفاهیم و ارزشها در خدمت انسانها بودهاند، گاه در چهرهی افسانه و اسطوره در جهت توجیه و تبیین پدیدههای طبیعی و فراطبیعی نمایان شدهاند و کوتاه سخن اینکه چه در گذشته و چه اینک فرهنگی را نمیتوان یافت که برای بالندگی از داستان بینیاز باشد و اساساً «فرهنگ بدون یک داستان گویی صادقانه و قدرتمند نمیتواند شکوفا شود» (مک کی، ترجمهی گذرآبادی، 1390، ص10).
قرآن کریم که آخرین کتاب آسمانی فرستاده شده برای راهنمایی بشر میباشد و در پی آن است تا زنگار باورهای نادرست را از آیینهی قلب آدمیان بزداید و فرهنگی الهی را جایگزین تمامی پندارهای غلط بنماید و طرحی نو در اندازد، برای رسیدن به این هدف هدایتی خود از شیوههای گوناگونی بهره میجوید. به بیان دیگر این کتاب آسمانی یک خط مشی کلی دارد که آن را با اسلوبهای متفاوتی عرضه میدارد. جوادی آملی میگوید: «هر چه در قرآن دارد، قبل از آنکه سهم خاص خود را از قرآن ببرد، از خطوط کلی قرآن بهره مند است. خدای سبحان قرآن را با یک سلسله اصول کلی توصیف کرد؛ آنگاه در این محور خاص، هم حکمت دارد، هم موعظه دارد، هم جدال احسن دارد، هم جدال تاریخی دارد، هم قصص دارد و مانند آن» (جوادی آملی، 1365، ص140).
امام خمینی در زمینهی قصص قرآنی چنین مینویسد: «و از دیگر مطالب این صحیفهی الهیه، قصص انبیا و اولیا و حکماست، و کیفیت تربیت حق آنها را، و تربیت آنها خلق را؛ که در این قصص فواید بی شمار و تعلیمات بسیار است و در آن قصص به قدری معارف الهیه و تعلیمات و تربیتهای ربوبیه مذکور و مرموز است که عقل را متحیّر کند» (امام خمینی، 1386، ص184). همین موارد ذکر شده در کلام امام خمینی و نکتههای پیش گفته شده باعث گردیده که علما و دانشمندان، نظر خاصی به داستانهای قرآن داشته باشند و آنها را از جنبههای گوناگون مورد بررسی قرار دهند. یکی از این جنبهها، جنبهی ادبی و هنری این داستانها میباشد که این تحقیق به دنبال بررسی عناصر داستانی موجود در قصص قرآنی است تا گوشهای از آفرینش هنری در این قصص را باز نماید.
بیان مسأله
داستان در قرآن جایگاه ویژهای دارد. مواد بنیادین سازندهی این داستانها حوادث واقعی تاریخی میباشد، زیرا «اگر داستان، گزارش از واقعیتها باشد، در تربیت اخلاقی شنوندگان تأثیر بسزایی دارد، زیرا با شنیدن گزارهها حالتی کنجکاوانه به انسان دست میدهد تا به علل و اسباب وقوع حوادث تلخ و شیرین گذشتگان پی ببرد و نیز با تطبیق آن با روش و رفتار خود، پند گرفته، آموزش یابد» (معرفت، ترجمهی خرقانی، 1387، ص15).
بنابراین میتوان گفت که قرآن، داستانهای خود را از بین حوادث و سرگذشتهای تلخ و شیرین گذشته انتخاب کرده است. چرا که هدف داستانهای قرآن عبرت آموزی است و روشن است که پندآموزی از مطالب و خاطراتی که ریشهای در واقعیت و دنیای خارج ندارند امری بعید مینماید اگر نگوییم که محال است.
از طرف دیگر قرآن در پی اثرگذاریِ هرچه بیشتر بر مخاطبین خویش میباشد و صرف گزارش یک رویداد تاریخی نمیتواند چنین هدفی را محقق نماید، از این رو قرآن برای بیان این حوادث و سرگذشتها از شیوههای مختلف ادبی و بیانی بهره گرفته است و آنها را به زیباترین شکل به تصویر کشیده است تا جذابیت و تأثیر آن بیشتر شود.
به بیان دیگر شیوهی کلی قرآن برای اثرگذاری آموزههای خویش و پیشبرد دعوت حق، اقزون بر پایبندی به واقع، به خدمت گرفتن هنر و پرهیز از امور وهنی و خیالی صرف است (معرفت، ترجمهی خرقانی، 1387، ص34).
یکی از بهترین شیوههای هنری برای ارائه مطالب، شیوهی قصه گویی و استفاده از عناصر داستانی میباشد؛ چرا که «قصه از دیگر شیوههای هنری بر روان آدمیان تأثیر گذارتر است و آدمی در آن، رخدادها، شخصیتها، درگیری و گفتگو در زندگیاش را میبیند و جانها را بدین وسیله جادو میکند و دلها را به خود متوجه میسازد» (احمدالراغب، ترجمهی سیدی، 1387، ص333). بر این مطلب، گرایش ذاتی انسان به داستان را نیز باید افزود چرا که داستان با روح آدمی سر و کار دارد به این دلیل که «داستان نمایش کوششی است که سازگاری افکار و عواطف را موجب میشود» (میر صادقی، 1390، ص 25) و با توجه به همین گرایش ذاتی آدمی به قصه، قرآن کریم نیز که با زبان فطرت با انسانها سخن میگوید از ابزار قصه برای بیان اهداف دینی بهره جسته است .
هنر داستان نویسی نوین و استفاده از عناصر داستانی از مسائلی است که در زمان نزول قرآن مطرح نبوده است، اما «در همان عصر فقدان این هنر، ناگاه قرآن را میبینیم که عنصر داستان را در ادبیات عرب مطرح کرده است، نه فقط در شکل عناصر هنری خاص، بلکه در قالب ساختارهایی که تنها داستان نویسی نوین و روشهای جدید داستانی به درک اهمیت آن نائل آمده است» (بستانی، ترجمهی صابری، 1371، ص159).
در داستانهای قرآن عناصر داستانی نوین را میتوان یافت که به شیوهای هنری این داستانها را شکل داده است. عناصری چون گفتگو، حادثه، شخصیت، صحنه پردازی، زاویهی دید و… . بررسی این عناصر به شناخت و درک هرچه بیشتر جنبههای ادبی داستانهای قرآنی کمک میکند.
اهمیت و ضرورت تحقیق
«بخش وسیعی از قرآن – حدود یک چهارم – را قصهها تشکیل میدهند و میتوان گفت که تمام جنبههای هدایت نیز در آن آمده است. لذا قصص یک مجموعهی کامل از مجموعههای قرآن است. محققان علوم قرآن نیز (اغلب) قرآن را به چهار بخش تقسیم کردهاند که یک بخش آن قصص است که در جنب سه بخش دیگر (عقاید، احکام و اخلاق) قرار میگیرد» (اشرفی، 1385، ص120).
همین موضوع سبب شده است که نویسندگان بسیاری، از مفسرین نخستین تاکنون توجه خاصی به داستانهای قرآنی داشته باشند و تألیفات فراوانی در این زمینه انجام دهند؛ اما نکته اینجاست که عمدهی این تألیفات رویکردی دینشناختی به داستانهای قرآن داشتهاند. «البته اگر در نظر بگیریم که حدود سه چهارم حجم قرآن را مسائل دینشناختی تشکیل داده، آنگاه درخواهیم یافت که این رویکرد نه ناکارآمد، بلکه بسیار ضروری است. اما بحث این است که عمدهی این آثار چندان که باید، به جنبههای زیباشناختی و ادبی قرآن نپرداختهاند، دست کم از دیدگاه آنچه امروزه در بررسیهای ادبی و زبانی مطرح میشود» (حرّی، 1387، ص10).
در عصر حاضر شیوهها و رویکردهای جدید علمی در لباس ساختارگرایی، روایت شناسی و… به بررسی و نقد روایتهای داستانی پرداخته است و نویسندگان متعددی در زمینهی شیوههای داستان نویسی کتابها نوشتهاند و به بررسی جنبههای مختلف داستانهای بشری پرداختهاند. براین اساس لازم است که قصص قرآنی نیز با توجه به رویکردهای ادبی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد و بی شک یکی از موارد مهم در این تجزیه و تحلیل، عناصر داستانی قرآن کریم میباشد.
روشن شدن جنبههای ادبی و هنری قرآن میتواند راهگشای نویسندگانی باشد که در پی الگوگیری از شیوههای قرآنیاند.
پیشینهی تحقیق
تا کنون مقاله و رسالهی دانشگاهی بسیاری دربارهی علوم قرآنی و بخصوص قصههای قرآنی در زبان فارسی نوشته شده که کتابشناسی آنها در جاهای مختلف آمده است. خراسانی (1371) در مقالهی خود به 55 کتاب دربارهی قصص قرآن اشاره کرده؛ هاشم زاده (1372) این میزان را تا 405 مقاله و کتاب افزایش داده؛ صادق پور (1376) نیز از 465 مقاله، کتاب و رسالهی دانشگاهی دربارهی قصههای قرآنی نام برده است لیکن همانگونه که اشاره شد بیشتر این آثار از جنبههای ادبی این قصهها غافل بودهاند. از جمله آثار تألیفی که به عناصر داستانی قرآن کریم پرداختهاند میتوان به «الفن القصصی فی القرآن الکریم» تألیف احمد خلف الله اشاره کرد که سه عنصر شخصیت، حادثه و گفتگو را مورد بررسی قرار داده است. محمود بستانی نیز در کتاب خود تحت عنوان «الاسلام والفن» به عناصر غافلگیری، تعلیق و تشویق، شخصیت و گفتگو پرداخته است. همچنین مقالاتی نیز در تحلیل عناصر داستانی برخی قصص قرآنی نگاشته شده است از جمله مقالهی سید حبیب الله آیت اللهی و همکاران با عنوان «تحلیل عناصر داستانی قصهی حضرت یوسف (ع) در قرآن». اما تاکنون تحقیق مستقلی در زمینهی عناصر داستانی قرآن کریم به عمل نیامده است.
سؤال اصلی:
عناصر برجسته داستانهای قرآن کدامند؟
سؤالات فرعی:
جایگاه عنصر گفتگو در داستانهای قرآنی چیست؟
جایگاه عنصر شخصیت در داستانهای قرآنی چیست؟
جایگاه عنصر زمان و مکان در داستانهای قرآنی چیست؟
جایگاه عنصر رویداد در داستانهای قرآنی چیست؟
اهداف علمی:
استخراج عناصر داستانی در قرآن جهت استفاده در شیوههای داستان سرایی.
ارائه شیوه و ساختار داستان سرایی قرآن.
تعریف مفاهیم و واژگان اختصاصی تحقیق:
1- داستان: در مفهوم عام خود یک کار هنری است که بر بنیان هندسی خاصی پایه گذاری شده و نویسنده آن یک یا چند حادثه،‌ وضعیت، قهرمان و محیط را از خلال زبان توصیف یا گفتگو یا هردوی آنها میآفریند (بستانی،‌1371) و در اصطلاح قرآنی،‌ داستان به مفهوم گسترده آن، پدیدهای است هنری که ساختار هندسی ویژهای دارد و آن عبارت است از بیان ماجراهای گذشته برای عبرت گرفتن؛ و آن پیگیری و بیان واقعیت تاریخی از زوایای گوناگون برای شکوفایی انسان از بعد هدایتی است.
2- عناصر داستانی: عناصر تشکیل دهنده یک داستان مانند گفتگو، شخصیت،‌ رویداد و … است که شاکلهی داستان را در بر میگیرد.
3- گفتگو: صحبتی را که میان دو شخص یا بیشتر رد و بدل میشود، یا آزادانه در ذهن شخصیت واحدی در اثری ادبی پیش میآید، گفتگو میگویند(میرصادقی،1390).
4- شخصیت: فرد یا افرادی هستند که رویدادهای داستان بر روی آن واقع میشود.
5- رویداد: همان تمرکز اصلی داستان است که شامل حادثه یا واقعهایست که رکن داستان محسوب میشود و داستان و شخصیت در پی توضیح آن میباشد.
فصل دوم:
دربارهی داستان
سرآغاز
در زبان فارسی واژهی داستان1 در اصل داتستان (dātistān) بوده است. یعنی محل گرفتن داد. وقتی کسانی، خود یا خانواده و قوم و همکیشان و هموطنانشان به ستمی دچار میشدند و نمیتوانستند در مقطع زمانی و مکانی معیّن شرّ ستم را از سر خود کوتاه کنند، برای تشفّی خاطر و عقده گشایی، ستم و «واقعهی رفته» را برای دیگران روایت میکردند، یا به صورت مکتوب در قالب داستان میآوردند و کسانی را که نمیتوانستند به گونهی عینی محاکمه یا مجازات کنند در صحنههای داستان محاکمه و مجازات میکردند (تمیم داری، 1377، صص 18-19).
امروزه در فرهنگ ادبیات داستانی با اصطلاحات گوناگونی روبهرو میشویم که مترادف داستان انگاشته میشوند و فرهنگنویسان وجوه افتراقی برای آنها قایل نشدهاند؛ اصطلاحاتی همچون: قصّه، افسانه، حکایت، سمر، سرگذشت، ماجرا، مثل، متَل، اسطوره، حدیث، انگاره، خرافه، روایت، نقل، قضیه، حسبحال و ترجمهی احوال (ر.ک دهخدا، ذیل واژهی داستان).
در متنهای ادبی و داستانی پیشینیان همهی این اصطلاحات در یک معنا و برای بیان مرادی واحد به کار میرفتهاند و «همهی این اصطلاحها در کل به آثاری گفته میشد که جنبهی خلاقهی آنها بر جنبههای دیگرشان میچربید» (میرصادقی،1390، ص 22).
این امر یعنی قائل نشدن تمایز بین این اصطلاحات و عدم وجود حدّ و مرز و تعریفی مشخّص برای هر یک از آنها، در لابلای متون ادبی به روشنی رخنمایی میکند؛ به عنوان نمونه میتوان به «داستانهای هزار و یک شب» اشاره کرد که در بند مشهور آن که دائماً در پایان هر یک از قصّههای راوی تکرار میشود، دو واژهی «داستان» و «قصّه» دقیقاً در یک معنا آمدهاند، آن جمله چنین است: «چون داستان بدین جا رسید بامداد شد و شهرزاد لب از قصّه فرو بست».
این عبارات از کتاب طوطینامه نیز به خوبی این موضوع را نشان میدهد: «طوطیِ قوّال شرایط خدمت و اخلاص در میان نهاد و بلبل زبان را به صد گونه نوا بگشاد که: حکایات، بسیار است و قصّهها، بیشمار. افسانهها فراوان است و داستانها، بیپایان…» (عماد بن الثغری، 1352، ص167).
امّا «امروزه بین این قبیل اصطلاحات تفاوت زیادی قائل شدهاند. ادبیات جدید با ریشهای نه چندان دور، برای هر اصطلاحی به تناسبِ کاربرد و استعمال آن، مرزبندی خاصّی ایجاد کرده است. چنانکه «داستان» گستردهترین مفهوم را یافته و «قصّه» تنها نوعی از «داستان» شمرده میشود» (غلامرضایی، 1390، ص70).
در واقع امروزه اصطلاح داستان واژهی عامی است که بر مصادیق متعدّدی دلالت دارد و هر اثر خلّاقهای که در آن نشان از «روایتگری» و «نقل وقایع به ترتیب توالی زمان» باشد، را میتوان در حوزهی گستردهی ادبیات داستانی جای داد. این مطلب از تعاریفی که برای داستان ارائه کردهاند نیز بر میآید که در بخش «تعریف داستان» به آن اشاره خواهد شد.
البتّه امروزه اصطلاح داستان در برابر قصّه نیز مطرح میشود. بدین معنی که به آثاری که در دهههای اخیر با استفاده از شیوههای جدید در الگوها و قالبهای تازهای که تحت تأثیر ادبیات غرب آفریده شده و میشود، اصطلاحاً داستان میگویند و آن را به انواع «داستان کوتاه2»، «رمان3»، «رمانس4» و… تقسیم میکنند و در برابر آن «حکایات»، «افسانهها»، «سرگذشتها» و … که در منابع قدیمی رواج داشته است را قرار میدهند و به آنها اصطلاح قصّه را نسبت میدهند.
در ادبیات معاصر عربی نیز این تفکیک مشاهده میشود. «معادل اصطلاح داستان، به معنای امروزی آن، در ادبیات معاصر عربی «القصّه الفنّیه» یا «القَصَص الفنّی» و معادل اصطلاح قصّهی سنّتی در ادبیات معاصر عربی، همان «القصّه» آمده است» (پروینی، 1379، ص46).
تفاوتهایی که سبب جدایی داستان از قصّه میشود، در سبک روایت این دو گونهی روایی است که قصّهها معمولاً ساختاری پیچیده و هنری- بنا به تعریف امروزی آن- ندارند و در اغلب موارد تأکید آنها بر حوادثِ خارقالعاده بیشتر از تحوّل و پرورش آدمها و شخصیّتهاست.
بر خی از ویژگیهایی که برای قصّهها برشمردهاند، عبارتند از:
1) حادثه محور بودن:
بنیان قصّهها بر اساس حوادث و رویدادهای غیر منتظره و تصادفی شکل گرفته است. حادثه است که موجب کشش و گیرایی در قصّه میشود، بیآنکه در گسترش و تحوّل قهرمانها و شخصیّتهای دیگر نقشی داشته باشد.
2) آموزش زیر بنای قصّه است:
زیربنای فکری و اجتماعی قصّهها، آموزش و اشاعهی اصول انسانی است. حضور قهرمانان مافوق انسانی در قصّهها به جهت آموزش دادن به مخاطبین قصّهها میباشد: آموزش راستی و آموزش دوری از بدکرداری.
3) قطعیّت ومطلقگرایی:
آدمهای قصّهها یا خوبند یا بد، یا سفیدند یا سیاه؛ چیزی میان این دو وجود ندارد. ماجراهای پرآب و تابی هم که در قصّهها اتّفاق میافتد، نتیجهی برخورد آدمهای خوب و بد قصّه است. و البتّه در این میان همیشه خوبیها بر پلیدیها چیره میشوند.
4) تیپگرا بودن:
بدین معنا که هر یک از افراد داخل قصّه نمایندهای از یک گروه اجتماعی خاص و یا معرّف خصلت انسانی ویژهای میباشند. به دیگر سخن عموماً افراد یک گروه اجتماعی خاص، منشها و کنشهای مشترکی دارند، کافی است تنها به فردی از یک گروه اجتماعی اشاره کرد تا بلافاصله پیشتصویرهایی از آن فرد در ذهن تداعی شود؛ گروههایی نظیر: پادشاهان، وزراء، عیّاران، درویشان و… .

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

5) اتّکا به اطّلاعات خارج از متن:

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

قصّه خود را در بند این نمیداند که دربارهی روابط علّت و معلولی هر پدیدهای توضیح دهد و این توضیح را به خارج از متن ارجاع میدهد، به افسانهها و اساطیر و اعتقادات شنوندگان.
6) خطّی بودن روایت در قصّه:
در قصّهها رویدادها به ترتیب وقوع زمانی طرح میشوند و پردازندهی قصّه حوادث را به خواست خود نمیچیند، بلکه همه چیز بر اساس زمانِ اتّفاق روایت میشود.
7) همسان بودن قهرمانان قصّهها:
رفتار،گفتار، نوع بیان، لحن و… قهرمانان در قصّهها بسان یکدیگر است و نمیتوان از گفتگوهای آنان پی به چگونگی شخصیّت و جایگاه اجتماعی آنان برد، بلکه این راوی است که با توصیف خود، آنان را به مخاطب میشناساند (حسینی، 1384، صص30-36). علاوه بر این موارد، ویژگیهای دیگری چون خرق عادت، پیرنگ ضعیف، کلّی گرایی، ایستایی، زمان و مکان فرضی و تصوّری، شگفتآوری و اپیزودی5 بودن را نیز برای قصّه ذکر کردهاند (ر.ک میرصادقی،1390، صص61-73).
تعریف داستان
محقّقین و منتقدین تعاریف چندی برای داستان ارائه کردهاند که چندان دور از هم نیستند و میتوان گفت که هر یک از آنان در تعریف خود به جنبهای از جنبههای داستان چشم داشتهاند.
«در فرهنگ اصطلاحات ادبی جهان تألیف جوزف شیپلی6، داستان چنین تعریف شده است: داستان اصطلاح عامی است برای روایت یا شرح و روایت حوادث. در ادبیات داستانی، عموماً داستان، در بر گیرندهی نمایش تلاش و کشمکشی است میان دو نیروی متضاد و یک هدف» (میرصادقی، 1390، ص32).
همانگونه که مشاهده میشود، این تعریف به «حادثه» و «اعمال واقع شده» در داستان اهمیّت بیشتری داده است و اصولاً داستان را روایت این حوادث و کنشها میداند.
تعریف دیگری که فورستر برای داستان ارائه داده است چنین است: «داستان نقل وقایع است به ترتیب توالی زمان، در مَثَل، ناهار پس از چاشت و سه شنبه پس از دو شنبه و تباهی پس از مرگ میآید» (فورستر، ترجمهی یونسی، 1369، ص36).
این تعریف دو نکته را برجسته میکند، یکی «واقعه» و دیگری «زمان».
رابرت اسکولز7 داستان را قصّهای برساخته میداند. وی مینویسد: «شک نیست که در نظر ما داستان چیزی کاملاً متفاوت با اسناد تاریخی یا دادههای صرف است. داستان از نظر ما فقط ساخته نمیشود، بر ساخته میشود، یعنی محصول غیر متعارف و غیر واقعی قوّهی تخیّل انسان است… داستان میتواند مبتنی بر امور واقع باشد و نزدیکترین انطباق ممکن را بین قصّهاش و چیزهایی که عملاً در جهان رخ دادهاند حفظ کند. یا بسیار خیالبافانه باشد و درکی را که از ممکنات معمول زندگی داریم زیر پا بگذارد» (اسکولز، ترجمهی طاهری، 1387، ص3).
پیداست که اسکولز عنصر تخیّل و خلّاقیّت را در آفرینش داستان بسیار مهم میداند؛ چه مادهی خام آن، حوادث واقعیِ رخ داده در جهان بیرون باشد و چه تراوشات ذهن و تخیّل نویسنده. این تعریف، اهمیّت عناصر سازندهی داستان را بهتر از تعاریف دیگر نشان میدهد. چرا که «بر ساختن داستان» به نوعی اشاره به گزینش و کاربرد عناصر داستان در روایت داستان دارد.
اگر بخواهیم تعریفی ارائه دهیم که به نوعی جامع تعاریف پیش گفته باشد، پُر بیراه نیست که به تعریف پروینی اشاره کنیم. او داستان را چنین تعریف میکند: «در مفهوم عام ادبیات داستانی، کاری هنری است که بر بنیان هندسی ویژهای پایهگذاری شده است و داستان نویس فکر، اندیشه، احساس و تخیّل خودرا دربارهی زندگی و محیط پیرامون خود در قالب مجموعهای از حوادث، قهرمانان، افکار و صحنهها (زمانها و مکانها) که با اسلوب گفتگو یا اسلوب توصیف بیان میشود، بازآفرینی میکند. این کار هنری، مانند سایر کارهای هنری، در پی تحقّق فکر خاصّی است که تمام عناصر و اجزای داستان در خدمت بیان، بسط و تعمیق آن هستند» (پروینی، 1379، ص50).
البتّه باید یک تعریف حداقلّی برای داستان ارائه کرد تا مبنای شناخت داستان قرار گیرد و نیز بتوان آن را گسترش داد. شاید تعریف فورستر را بتوان به عنوان یک تعریف حداقلّی قبول کرد. البتّه باید مشخّص کرد که چند واقعه میتواند در تشکیل هستهی داستانی دخالت داشته باشد؟ و نیز کیفیّت زمان وقوع چگونه باید باشد؟
«گفتهاند حداقل وقایعی که میتواند داستانی را به وجود آورد، سه واقعه است و کمتر ازآن از عهدهی ساختن داستان بر نمیآید و زمان وقایع نیز نباید یکی باشد و لااقل زمان دو تا از آنها باید با هم متفاوت باشد، مشروط بر آنکه وقایع به صورت علّی و معلولی به هم پیوسته باشد، به عبارت دیگر، وقوعشان به صورت رابطهای منطقی صورت گرفته باشد، یعنی داستان بر طبق نظر ارسطو، نوعاً باید دارای پیرنگ باشد، خواه این پیرنگ ابتدایی و ضعیف باشد و خواه محکم و استوار» (میرصادقی، 1390، ص36).
این مسئله را در یکی از داستانهای قرآن بررسی میکنیم:
در انتهای سورهی شمس اشارهای به داستان یکی از پیامبران الهی شده است. درآیهی 13 این سوره آمده است: «فَقالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ناقَهَ اللَّهِ وَ سُقْیاها».
این آیه در بر دارندهی یک واقعه است: گفتگوی پیامبر خدا با قومش.
در آیهی بعد میخوانیم: «فَکَذَّبُوهُ فَعَقَرُوها».
در این آیه نیز واقعهای ذکر شده است: تکذیب پیامبر خدا و پی کردن شتر.
این دو آیه در کنار هم حاوی دو واقعه میباشند که برای آفرینش داستان کافی نیست. ادامهی آیهی 14 داستان را تکمیل میکند: «فَدَمْدَمَ عَلَیْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها».
این دو آیه در کنار هم، همهی شرایطی که داستانی به آن نیازمند است و ذکر آنها گذشت را درون خود دارد. یعنی سه واقعه در آن موجود است که زمان حداقل دو تا از آنها باهم فرق دارد. یعنی زمان پی کردن شتر عقلاً نمیتواند برابر با زمان گفتار پیامبر خدا با قومش باشد. همچنین رابطهی منطقی و علّت و معلولی بین وقایع برقرار است: فرود آمدن عذاب و نابودی قوم تکذیبگر در پی تکذیب فرستادهی خدا و فرمان نبردن از وی میباشد.
حال همین داستان بسیار مختصر را میتوان با حفظ هستهی اصلی آن، از طریق بسط دادن گفتگوها و توصیف شخصیّتها و صحنه پردازی و… گسترش داد، امّا هستهی اصلی آن همان است که در آیات آمده است.
نکتهای که شایسته است تا بدان اشارت رود، تفاوت داستان با طرح8 یا پیرنگ است. «بنا به نظر شکلگرایان، داستان، توالی طبیعی و جامع حوادث است، همانطور که در نظم محتمل خود در طیّ زمان باید اتّفاق بیفتد؛ در حالی که پیرنگ، آن را بازسازی میکند» (میرصادقی، 1390، ص24).
«تمایز میان داستان (که فرمالیستها به یاری واژهی لاتین، آن را Fabula میخواندند)، با طرح (که واژهی روسی Sjuzet را در موردش به کار میبردند) یکی از مهمترین دستاوردهای آنان [فرمالیستها] در گسترهی نظریهی ادبی است. به نظر فرمالیستها، داستان شمای بنیادین روایت، منطق نهایی تمامی کنشها، قاعدهی اصلی ارتباطها و «حضور» شخصیّتها، جریان کامل رخدادها (بیان شده و بیان ناشده در طرح) و مشروط به زمان روایت است. امّا طرح، قطعات برگزیدهی داستان است که روایت میشود، چنانکه راوی/ مؤلّف نظم آن را «انتخاب کرده است»؛ پس گسستهای زمانی دارد، حرکت آن لزوماً به سوی آینده نیست و ضرباهنگش لزوماً با زمان گاهنامهای همخوان نیست. بسیاری از نکتهها در طرح ناگفته میماند و به «حدس یا گمانِ» خواننده (یا تماشاگر نمایش، یا فیلم، یا اُپرا) وابسته میشوند… جذّابیّت خواندن داستان در آزادی خواننده نهفته است که از قطعات برگزیدهی نویسنده یعنی از طرح، به داستان پی ببرد یا به عبارت بهتر داستان را بیافریند» (احمدی، 1390، ص53).
واژه شناسی قصص در قرآن
با توجّه به تعاریفی که برای داستان ارائه شد، شکّی نیست که در قرآن، داستان به معنای عام آن وجود دارد و واژههای چندی در قرآن بر معنای داستان دلالت دارد.
بارزترین واژهای که در قرآن بر معنای داستان دلالت دارد، «قَصَص» میباشد. «علاوه بر واژهی قصص، واژههای مَثَل، حدیث و نبأ در قرآن به معنای داستان به کار رفتهاند» (اشرفی، 1385، ص107). این سخن در مورد واژههای حدیث و نبأ صحیح به نظر میرسد، ولی واژهی مثل آنگونه که سیاق آیاتی که این کلمه در آن به کار رفته نشان میدهد، در همان معنای لغوی خود به کار رفته که در ادامه به آن خواهیم پرداخت. امّا پیش از آن به بررسی سه واژهی دیگر میپردازیم.
1) واژهی قَصَص
«قصص از ریشهی ق ص ص، مصدر ثلاثی مجرد، قصّ یقُصُّ قصّاً و قَصَصاً است» (ابن جوزی، بیتا، ص406).
در معنای این ریشه دو وجه عمده را ذکر کردهاند: یکی قطع کردن و دیگری دنبال کردن. در تهذیباللغه ذیل این واژه چنین آمده است: «اصل القص: القطع… المِقص: ما قصصتَ به أی قطعتَ به» (الأزهری، 1422، ج3، ص2976). همانگونه که گفته شد معنای دنبال کردن را نیز برای آن گفتهاند «القاف و الصاد اصل صحیح یدل علی تتبع الشیء… القصّه و القصص کلّ ذلک یتتّبع فیذکر» (ابن فارس، 1429، ص826) و در لسانالعرب نیز آمده «القص: اتباع الأثر» (ابن منظور، بیتا، ج5، ص3650).
در اغلب معانی دیگری که برای این ریشه ذکر کردهاند و نیز اشتقاقات دیگر آن، این دو معنا و وجه مستتر است؛ به طور مثال در زبان عربی به مویی که روی پیشانی ریخته میشود (طرّه)، قُصَّه میگویند. «القُصَّه: شَعر الناصیه» (ابن منظور، بیتا، ج5، ص3650). شفیعی کدکنی «قصه» به ضم قاف و به کسر آن را در یک معنی میداند و بین آن دو اختلافی قائل نیست (شفیعی، 1386، صص450-499). وجه تسمیهی آن نیز از آن جهت است که گویی آن قسمت از موی سر از دیگر قسمتها بریده شده و جدا گشته است.
واژهی قصاص نیز که از همین ریشه میباشد، در بردارندهی یکی از این دو معناست. در معنای آن گفتهاند: «القصاص فی الجراح مأخوذ من هذا [القص: القطع] إذا اقتصّ له بجرحه مثلَ ایّاه او قتله به» (ابن منظور، بیتا، ج5، ص3650). «سرگذشت و داستان را نیز از آن جهت قصص و قصه میگویند که محتوای آن طوری گزینش میشود که خواننده و شنونده آن را پیگیری کند» (پروینی، 1379، ص90).
واژهی قصص در قرآن به صورت مصدری در 6 مورد و به صورت ماضی نیز در 6 مورد و به صورت مضارع و امر در 14 مورد به کار رفته است.
همانطور که گفته شد در معنای این واژه دو وجه مستتر میباشد که در واژهی قصه –به معنای اصطلاحی آن- در قرآن نیز قابل مشاهده است. به بیان دقیقتر میتوان گفت که قصّهگویی قرآن عبارت است از دنبال کردن آثار گذشتگان، تا از این طریق مخاطبین آن درس بگیرند و از تکرار اشتباهات گذشتگان بپرهیزند و در کارهای نیک پا جای پای آنان بگذارند. و نیز قصّهگویی قرآن به گونهای است که میتوان گفت بُرشی عبرتانگیز از حوادث زندگانی پیامبران و امّتهای پیشین است. زیرا خداوند بر اساس هدف هدایتی خود «در صدد بیان یک ماجرا به طور کامل نیست، بلکه آن بخشهایی از ماجرا را بر میگزیند که هادی و مربّی باشد» (اشرفی، 1385، ص110) درست مثل یک رشته نگاتیو که صحنههای مختلفی را ضبط کرده است، امّا در تدوین نهایی، تدوینگر فقط نماها و سکانسهای مورد نیاز را انتخاب میکند و با کنار هم قرار دادن آنها، فیلم دلخواه خود را میسازد.
بنا بر این، واژهی قَصص در قرآن یا در معنای لغوی خود آمده است و یا در معنای اصطلاحی که متضمّن آن معنای لغوی نیز میباشد. برای نمونه در ماجرای موسی(ع) و همراهش در سورهی کهف چنین آمده است «فَارْتَدَّا عَلى‏ آثارِهِما قَصَصا» (کهف:64). راغب در معنای آن همان «دنبال کردن» را ذکر کرده است (راغب، 1428، ص421). و یا در ماجرای موسی در سورهی قصص گفته شده «وَ قالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیه» (قصص:11)، ناگفته پیداست که فعل امر در اینجا به دنبال کردن و از پی رفتن است.
و امّا برخی آیاتی که قصص در آنها به معنای اصطلاحی به کار رفته – و آن عبارت است از بیان ماجرا و سرگذشت و خبر و…– عبارتند از:
1) «وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْک» (نساء:164).
2) «وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَک» (هود:120) و«إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَقُصُّ عَلى‏ بَنی‏ إِسْرائیلَ أَکْثَرَ الَّذی هُمْ فیهِ یَخْتَلِفُون» (نمل:76)
3) «لَقَدْ کانَ فی‏ قَصَصِهِمْ عِبْرَهٌ لِأُولِی الْأَلْباب» (یوسف:111) و« فَلَمَّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَص» (قصص:25).
4) «کَذلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ» (طه:99).
البته در معنای واژهی قصص و مشتقات آن در این آیات وجوه دیگری را نیز ذکر کردهاند که خالی از اشکال نمینماید9. به طور مثال در رابطه با مورد شمارهی یک گفته شده است که قصص به معنی«تسمیه» میباشد، یعنی «سمَّیناهم لَک و لَم نُسَمِّهم». درصورتی که هیچ قرینهای یافت نمیشود که این معنا را تأیید کند. چرا که صرف نام بردن از اسامی انبیا، مورد نظر خداوند نیست و فایدهی تربیتی چندانی نیز بر آن مترتّب نیست. از طرف دیگر در برخی از داستانهای قرآن دیده میشود که هیچ نامی از شخصیّت اصلی و یا فرعی داستان برده نشده است و فقط به ذکر سرگذشت بسنده شده است، مانند داستان پیامبران در سورهی یس و مردی که به سوی آنها شتافت، که این موضوع میتواند بیانگر این مطلب باشدکه نام بردن تنها از شخصیّتی خاص، هدف هدایتی قرآن را تأمین نمیکند.
در ارتباط با مورد شمارهی دو نیز گفته شده که «نقص» و «یقص» در این آیات به معنی «بیان کردن» است. پرواضح است که بیان کردن اخبار گذشتگان چیزی نیست جز همان قصّهگویی. پس لزومی ندارد که ما معنای قصهگویی را کنار بگذاریم و معنایی دیگر را برداشت نماییم.
همچنین در ارتباط با مورد شمارهی سه، قصص را به معنای خبر گفتهاند که به نظر چندان دقیق نمیآید. چرا که نقل اخبار پیشین در قرآن به صورت قصّهگویی است.
برخی واژهی نقص در آیهی «کَذلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ » را به معنای انزال گرفتهاند. البتّه میتوان این موضوع را از باب تنوّع تعبیر که یکی از شیوههای قرآن میباشد، دانست و چنین گفت که خداوند در این آیه از انزال آیات با فعل«نقص» تعبیر کرده است، امّا دقّت در آیات دیگری که این فعل و مشتقات دیگر آن در آنها به کار رفته، نشان میدهد که متعلَّق آن همواره خبر و حادثهای چه از گذشته و چه از غیر آن میباشد و در مورد فرود آمدن آیات، از افعال دیگری چون انزال و تنزیل استفاده شده است.
مفسرین در مورد واژهی قَصص دو نظر دارند: یکی اینکه مصدر باشد و دیگر اینکه اسم در معنای مفعول. زمخشری اینگونه میگوید: «القَصص بر دو وجه است، یکی اینکه مصدر باشد به معنای قصهگویی و دیگر اینکه بر وزن «فَعَل» به معنی مفعول باشد، مانند نبأ و خبر که در معنای «خبر داده شده» به کار میروند. و نیز جایز است که مصدر در معنای مفعول باشد مانند خَلق و صَید. اگر آن را مصدر بدانیم معنای آیه چنین میشود: ما به بهترین شیوه برای تو قصّهگویی میکنیم. مراد از بهترین شیوهی قصّهگویی این است که خداوند با تازهترین شیوهها و عجیبترین اسلوب قصّه میگوید … و اگر قصص معنای مفعولی داشته باشد، معنای آیه چنین میشود: ما بهترین قصه از میان قصهها را برای تو میگوییم» (زمخشری، 1429، ج2، ص416). علامه طباطبایی نیز همین نظر را دارد و میگوید اگر قصص اسم مصدر باشد، آنگاه قصّهی یوسف بهترین قصّه خواهد بود، و اگر مصدر باشد آنگاه قصهی یوسف به شیوهای که نقل میشود بهترین قصّهگویی خواهد بود (طباطبایی، 1417، ج11، ص78).
2) واژهی حدیث
کلمهی حدیث مشتق از حدث به معنی ایجاد شدن است و در معنای آن گفتهاند: «هو کون الشیء لم یکن. یقال حدث امرٌ بعد ان لم یکن» (ابن فارس، 1429، ص235)، همچنین معنای نو و تازگی در آن نهفته است چرا که «الحدیث: الجدید من الأشیاء» به همین سبب به شخص جوان، حدث میگویند (ابن فارس، 1429، ص235).

«با توجّه به این مطالب، کلمهی حدیث مصادیق متعددی پیدا میکند که یکی از آن مصادیق، سخن و کلام است، زیرا سخن عبارت از پدیدهای است که اجزای آن یکی پس از دیگری حادث شده و به ظهور میرسد» (قاسمی، به نقل از معارف، 1385، ص23).

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید